Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός μετά την Άλωση

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

• Η παιδεία από την Άλωση μέχρι και τον 18ο αιώνα.
• Φωτεινά παραδείγματα Πατριαρχών.
• Ετυμολογία λέξης διαφωτίζω και ορισμός Διαφωτισμού.
• Ορισμός Νεοελληνικού Διαφωτισμού.
• Κυριότεροι εκπρόσωποι.
• Εξέχουσες εκκλησιαστικές μορφές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

ΕΝΑΡΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Βασιλική Ιορδανίδου, Η συμβολή της Εκκλησίας και των φιλεκπαιδευτικών συλλόγων στη διατήρηση, δια μέσου της εκπαίδευσης, της εθνικής συνείδησης των Ποντίων στην Τραπεζούντα, από τον 18ο αιώνα μέχρι τον ξεριζωμό, Θεσσαλονίκη, 2024, 43 – 52.

Η παρακμή της παιδείας μετά την Άλωση ήταν ένα θλιβερό γεγονός. Επιβίωσαν μόνο πυρήνες της πάλαι ποτέ κλασσικής παράδοσης στην Κωνσταντινούπολη, τα Ιωάννινα, τη Θεσσαλονίκη, το Μυστρά, την Κέρκυρα και το Άγιον Όρος. Στα «κοινά σχολεία», τα οποία λειτουργούσαν στους νάρθηκες των Εκκλησιών ή στα κελιά των μοναστηριών, οι λιγοστοί μαθητές διδάσκονταν ανάγνωση, αριθμητική και στοιχεία γραμματικής μέσα από τα λειτουργικά βιβλία της Εκκλησίας, όπως ήταν το Ωρολόγιο, το Ψαλτήρι και η Οκτώηχος, τα οποία αποτελούσαν και τα πρώτα βιβλία των μαθητών. Μέσα από αυτά τα σχολεία, με διδασκάλους ιερωμένους και μοναχούς, διατηρήθηκε και καλλιεργήθηκε, σε πρώιμο στάδιο και μορφή, η ελληνική γλώσσα και η εθνική συνείδηση των υπόδουλων Ελλήνων.

Χάρτης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας 1481-1683 (Ελένη Γκαρά Γιώργος Τζεδόπουλος , Χριστιανοί και μουσουλμάνοι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία , Αθήνα, 2015, 62)

πηγές: https://el.wikipedia.org/, https://www.ime.gr/projects/notaras/index.php 

Φωτισμένοι Πατριάρχες ενισχύουν με όσα μέσα διαθέτουν την παιδεία

• Ιωάσαφ Β΄ ο Μεγαλοπρεπής ενισχύει την λειτουργία της Πατριαρχικής Ακαδημίας, με την πρόσκληση πεπαιδευμένων και φωτισμένων διδασκάλων.

• Ιερεμίας Β΄ Τρανός. Με τον 7ο Κανόνα της Συνόδου της Κωνσταντινούπολης του 1593 υποχρεώνονταν όλοι οι μητροπολίτες του Οικουμενικού Θρόνου να στηρίξουν την ελληνική παιδεία με την ίδρυση σχολείων στις επαρχίες τους.

• Υπό την εποπτεία και καθοδήγηση της Εκκλησίας η Πατριαρχική Ακαδημία, με το πέρασμα των χρόνων, γνωρίζει άνθηση και τα ελληνικά σχολεία αυξάνονται σε όλες τις επαρχίες του Οικουμενικού Θρόνου.

• Κύριλλος Λούκαρης φροντίζει για την μεγαλύτερη ανάπτυξη των Ελληνικών Γραμμάτων. Διορίζει διευθυντή της Πατριαρχικής Ακαδημίας των Θεόφιλο Κορυδαλλέα, αναθέτει την μετάφραση της Καινής Διαθήκης σε μορφωμένο ιερωμένο και φροντίζει για την ίδρυση τυπογραφείου.

• Πατριάρχης Ιεροσολύμων Χρύσανθος Νοταράς υποστήριξε:

• α) Προτιμότερο να χρίζονται σχολεία παρά κοινόβια και μοναστήρια.

• β) πρέπει τα εισοδήματα των άχρηστων μοναστηριών να ξοδεύονται για την ίδρυση σχολείων και για τις σπουδές, αν δεν υπάρχουν άλλα μέσα για αυτά

• (Απόστολος Βακαλόπουλος, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, Δ΄, Θεσσαλονίκη, 1973, 311)

Διαφωτίζω = δια + φωτίζω

1. πληροφορώ κπ. σωστά, τον ενημερώνω για θέματα που αγνοεί ή για τα οποία έχει ελλιπείς ή λανθασμένες πληροφορίες
2. ειρωνικά, όταν δε θεωρούμε τις εξηγήσεις και τις διευκρινίσεις ικανοποιητικές ή αξιόπιστες

(πύλη της ελληνικής γλώσσας)

Διαφωτισμός= Πνευματικό κίνημα πρωτοεμφανίστηκε στην Αγγλία του τέλους του 17ου αιώνα, κορυφώθηκε στη Γαλλία του 18ου αιώνα και εξαπλώθηκε στην Ευρώπη και έξω απ' αυτήν. Οι εκπρόσωποί του ονομάστηκαν φιλόσοφοι ή διαφωτιστές. Κορυφαίοι ανάμεσά τους υπήρξαν οι Ρουσό, Βολτέρος, Ντιντερό, Μοντεσκιέ και Ντ' Αλαμπέρ.

Στόχο είχε την απόρριψη κάθε αυθεντίας, την κριτική κάθε υφιστάμενης γνώσης, η αποδοχή της λογικής ως του μόνου ασφαλούς τρόπου ερμηνείας του κόσμου και η πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να προοδεύει διαρκώς ήταν θέσεις που συμμερίζονταν πολλοί Ευρωπαίοι διανοούμενοι.

(βιβλίο Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας Γ΄ Γυμνασίου, σελ 12)

Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός Με αφετηρία τις παροικίες, ο ελληνισμός ήρθε σε επαφή με τις ιδέες του Διαφωτισμού. Οι έμποροι και γενικότερα οι Έλληνες που ταξίδευαν στην Ευρώπη έγιναν οι φορείς διάδοσης αυτών των ιδεών στον ελλαδικό χώρο. Καλλιεργήθηκε, λοιπόν, η αντίληψη ότι η λογική μπορεί όχι μόνο να εξηγήσει τον κόσμο αλλά και να τον αλλάξει. Η εκπαίδευση συνδέθηκε με τον αγώνα για ελευθερία.

Έτσι, διαμορφώθηκε, γύρω στα μέσα του 18ου αιώνα, ένα κίνημα που, επιδιώκοντας τη διάδοση των διαφωτιστικών ιδεών μεταξύ των Ελλήνων, αποσκοπούσε στην ιδεολογική προετοιμασία του αγώνα για την ελευθερία. Το κίνημα αυτό, που αναπτύχθηκε κυρίως στις παροικίες και σε ορισμένα από τα μεγάλα εμπορικά κέντρα του ελληνισμού (Σμύρνη, Ιωάννινα, Χίος κτλ.), ονομάστηκε αργότερα Νεοελληνικός Διαφωτισμός.

Ευαγγελία Λούβη, Δημήτριος Χρ. Ξιφαράς, Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, Αθήνα, 2024, 24 – 25. 

Γεώργιος Μπαμπινιώτης, Ευχαριστήριος αντιφώνησις, Εκκλησία (06/2006) 448

…Οι ιερωμένοι ήταν αυτοί που μπήκαν μπροστά στον φωτισμό του Γένους, στο Νεοελληνικό Διαφωτισμό. Μπορεί να είναι ο Κοραής από τη μία, αλλά την κύρια δουλειά, τα κείμενα, τον φωτισμό, τον έκαναν ιερωμένοι από Επίσκοποι, μέχρι απλοί μοναχοί. Άνθιμος Γαζής, Νεόφυτος Δούκας, Ευγένιος Βούλγαρης, Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων. Ο,τι πάρετε από τα βιβλία αυτά και τις εκδόσεις και τη διδασκαλία προέρχεται από το χώρο του κλήρου. Φωτισμένοι ιερείς, φωτισμένοι άνθρωποι, οι οποίοι μπήκαν μπροστά και οι οποίοι συνδύασαν και το λέω πάντοτε τα Κλασσικά Γράμματα – εξέδιδαν συγγραφείς, ο Άνθιμος Γαζής εξέδιδε, ο Ευγένιος Βούλγαρις κείμενα εξέδιδε, ο Κωνσταντίνος ο εξ Οικονόμων κείμενα εξέδιδε, και μέσα απ' αυτά ξεσήκωσαν πνευματικά το Γένος να πάρει τα όπλα. Που είναι, λοιπόν, ο συντηρητισμός, που είναι η αντίθεση με τον Ελληνισμό; Αντίθετα διδάσκω δημόσια ότι αυτό που λέμε Ελληνορθόδοξη Παράδοση ιστορικά ξεκινάει με τους Πατέρες της Εκκλησίας, που σπουδάζουν στην Αθήνα και που συμφιλιώνουν τον Ελληνισμό, τα Ελληνικά Γράμματα, την Ελληνική Παιδεία με το Χριστιανισμό. Αλλά θα αποτελούσε ένα απλό ιστορικό δεδομένο αν είχε μείνει στον Βασίλειο το Μέγα, στον Γρηγόριο το Θεολόγο και από την άλλη πλευρά στον Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Δεν έμεινε εκεί. Προχώρησε μέσα από το Βυζάντιο, και προχώρησε και έφτασε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας μ' αυτούς τους μεγάλους, τα μεγάλα μυαλά, τα οποία έδειξαν ότι τα Κλασσικά Γράμματα, η Ελληνική Παιδεία, δεν είναι αντίθετα προς την Χριστιανική διδασκαλία και μέσα από τα Κλασσικά Γράμματα ξεσήκωσαν το Γένος.

Η συμβολή λογίων Ιεραρχών στην καλλιέργεια και ανάπτυξη της ελληνικής παιδείας

• Μεθόδιος Ανθρακίτης (1660 – 1736): υπήρξε μια από τις κορυφαίες, τις προδρομικές μορφές της νεοελληνικής αναγεννήσεως. Σ' αυτόν και στους μαθητές του, καθώς και στη φιλομουσία των πλούσιων εμπόρων οφείλεται το γεγονός ότι τα Ιωάννινα γίνονται η πιο φωτεινή εστία γραμμάτων στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα.

• Γεώργιος Πατούσας (ιερωμένος, 1677 – 1712): Σημαντικότερο έργο του «Εγκυκλοπαίδεια Φιλολογική», τέσσερεις τόμοι, με αποσπάσματα διάφορων αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων.

• Μητροπολίτης Μονεμβασιάς Γρηγόριος (του Σωτήρη): ενώ ήταν ακόμα ιερομόναχος ίδρυσε στην Αθήνα το 1728 το «κοινό και δημόσιο σχολείο και φροντιστήριο»

Άγιος Μακάριος Καλογεράς (εθνοδιδάσκαλος και Αγιος της Ορθόδοξης Εκκλησίας, 1688 – 1737)

• Ιδρύει στην Πάτμο, στο ιερό σπήλαιο της αποκάλυψης του Ιωάννη του ΄Θεολόγου το 1713 σχολείο, την Πατμιάδα Ακαδημία.

• Συντηρούσε το σχολείο με επιχορηγήσεις και δίδασκε όλη την ημέρα αμισθί.

• Δίδασκε αρχαίους Έλληνες συγγραφείς και ποιητές, τους Πατέρες της Εκκλησίας, γραμματική, φιλοσοφία, γραμματική, ρητορική, θεολογία, εκκλησιαστική μουσική και λατινικά.

• Κύριες φροντίδες του ήταν η υπεράσπιση της Ορθοδοξίας και η ίδρυση σχολείων για τον φωτισμό του έθνους.

• Το σχολείο του ήταν το καλύτερο της Ανατολής, ένα είδος «πανεπιστημίου, όπως το ονόμασε ένας περιηγητής Sandwich.

• Οι μαθητές του σκορπίστηκαν σε διάφορα μέρη, ίδρυσαν σχολεία και μετέδωσαν τα φώτα της ελληνικής παιδείας. Παράδειγμα μοναχοί του Πόντου, όπως Κοσμάς ο Φυτιανός, ο Γρηγόριος Ιερομόναχος εξ Αργυρουπόλεως, Ιερεμίας ο Περιστερεώτης, ο Πλάτων Αϊβαζίδης κ.α. οι οποίοι επιστρέφοντας στον Πόντο διδάσκουν στα σχολεία των 3 μοναστηριών του Πόντου, ιδρύουν σχολεία και τονώνουν την παιδεία και το εθνικό φρόνημα των Ελλήνων του Πόντου (Ιορδανίδου, Η συμβολή της Εκκλησίας, 168 – 170).

• Η Ιεροσύνη του δεν ανήλθε ποτέ πέραν του βαθμού του Διακόνου, επειδή αρεσκόταν περισσότερο, όπως ο ίδιος έλεγε να διακονεί παρά να διακονείται (https://www.saint.gr/3428/saint.aspx)

• Ο Μακάριος συνέβαλε στην πνευματική ανάπτυξη του απανταχού Ελληνισμού και καλλιεργούσε την εθνική συνείδηση των Ελλήνων, μέσα από τη διδασκαλία του και τα κηρύγματά του, στα οποία χρησιμοποιούσε άπειρα παραδείγματα από τον αρχαίο κόσμο επενδυμένα, όμως, με το ορθόδοξο φρόνημα. Στόχος του ήταν να παιδεύσει τους μαθητές του σε κάθε αρετή, να εμπνεύσει την αγάπη προς τον Θεό, την πατρίδα και τον πλησίον. Μέσα από τα μαθήματά του και τα κηρύγματά του προέτρεπε όχι μόνο τους μαθητές του, αλλά και τους πατριάρχες, τους αρχιερείς και τους προκρίτους του Γένους να ιδρύσουν σχολεία, να φροντίσουν για την εξάπλωση της ελληνικής παιδείας. Για το λόγο αυτό θεωρήθηκε ένας από τους πρωτοστάτες της πνευματικής αναγέννησης του Έθνους και πρόμαχος Ορθοδοξίας.
  
  (Ιορδανίδου, Η συμβολή της Εκκλησίας, 167-168, Φώτης Δ. Κουτσουπιάς, Φωτιστές του Γένους, Θεσσαλονίκη, 2004, 57 – 69, Αλεξίου, Η παιδεία στην Τουρκοκρατία, 72–73, Μαλανδράκης Μιχαήλ, Ἡ Πατμιάς Σχολή, Αθήνα, 1911, 6)

Κουτσουπιάς, Φωτιστές του Γένους, 70 – 94

Ευγένιος Βούλγαρης (1716 – 1806)

• Ένας από τους πιο μορφωμένους λογίους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

• Αξιολογότατη μόρφωση, που εντυπωσίαζε όσους τον γνώριζαν.

• Επιστρέφει στην Ελλάδα μετά τις σπουδές του στην Ιταλία και αναλαμβάνει τη διεύθυνση της «Μαρουτσαίας». Ήταν αποφασισμένος να καθιερώσει ένα νέο εκπαιδευτικό πρότυπο, εκφράζοντας από την αρχή την ανακαινιστική του διάθεση και την αντίθεσή του στην παλιά φιλοσοφική παράδοση. Θεωρούνταν ο σπουδαιότερος καινοτόμος της εποχής του.

• Εισήγαγε τη διδασκαλία των λατινικών στη Μαρουτσαία.

• Το 1746 αναλαμβάνει τη σχολαρχεία της «Στοάς» στην Κοζάνη. Εισαγάγει ουσιαστικές καινοτομίες στη διδασκαλία της Λογικής, της Φυσικής, της Μεταφυσικής.

• Η πρωτοτυπία του συνίστατο στην αποδοχή της παράλληλης συνύπαρξης της επιστημονικής προόδου με τη χριστιανική πίστη.

• Ανέλαβε τη διεύθυνση της Ακαδημίας του Αγίου Όρους, η οποία γνώριζε μεγάλη άνθιση κατά τη σχολαρχεία του. Εμπλούτισε το πρόγραμμα σπουδών της Ακαδημίας με φιλοσοφικά, παιδαγωγικά και επιστημονικά μαθήματα. Μαθήματα τα οποία διδάσκονταν ήταν η Φιλοσοφία, Μεταφυσική, Μαθηματικά, που εμπλούτισε με Γεωμετρία, Φυσική και Κοσμογραφία.

• Ανέδειξε μεταφράσεις ξένων συγγραφέων.

• Προσέλαβε υποδιδασκάλους στην Ακαδημία, ένας εκ των οποίων ο Άγιος Αθανάσιος ο Πάριος.

• Μεγάλος αριθμός φωτιστών του Γένους υπήρξε μαθητές του, όπως ο Ιώσηπος Μοισιόδακας, Γαβριήλ Καλλονάς, Αθανάσιος Πάριος, Κοσμάς Αιτωλός κ.α.

Αθανάσιος Πάριος (1722 – 1813)

• Μαθητής του Ευγένιου Βούλγαρη, Νεοφύτου Καυσοβυλίτη και Νικηφόρου Θεοτόκη.

• Δίδαξε στο Μεσολόγγι, Θεσσαλονίκη, Χίο και στην Αθωνιάδα Ακαδημία.

• Υπερασπίστηκε και εδραίωσε θεολογικά τις θέσεις των Κολλυβάδων.

• Υπήρξε αγόγγυστος συγγραφέας ποικίλων έργων απολογητικών, δογματοκανονικών, παιδαγωγικών, ομιλιών κ.α.

• Αντιτάχθηκε στις σπουδές της Ευρώπης και στη διδασκαλία των μαθηματικών.

Νεόφυτος Δούκας(1760 – 1845)

• Στη Βιέννη όπου ήταν εφημέριος και διδάσκαλος φρόντισε για την έκδοση ελληνικού περιοδικού και συνέβαλε στην ιδέα της ίδρυσης ελληνικής σχολής στη Βιέννη. Οι απόφοιτοί της θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως δάσκαλοι στα σχολεία της υπόδουλης Ελλάδας.

• Στη σχολή εργάστηκε με ζήλο για τη μόρφωση των απανταχού Ελλήνων και τη συγγραφή βιβλίων όπως επιστημονικά συγγράμματα δια διδακτική και ευρύτερη χρήση. Επιπλέον, παράφραζε και σχολίαζε αρχαίους Έλληνες συγγραφείς. Τα έργα του τα εξέδιδε με δικά του έξοδα και μοίραζε τα βιβλία δωρεάν στα ελληνικά σχολεία και σε απόρους φιλομαθείς μαθητές.

• Μνημειώδης ήταν η έκδοση της παράφρασης και σχολίων στα έργα του Θουκυδίδη σε 10 τόμους.

• Πρωτοπόρος της εποχής του αναφορικά με τη γυναικεία μόρφωση. Θεωρούσε μεγάλη αδικία να στερούνται οι γυναίκες τη μόρφωση.

• Επεσήμανε την ανάγκη υιοθέτησης νέων μεθόδων διδασκαλίας και για το λόγω αυτό επιδόθηκε στη συγγραφή διδακτικών εγχειριδίων σε σχετικά απλή γλώσσα εμπλουτισμένα με ποικίλη θεματολογία.

• Θεωρούσε την ιστορική γνώση το βασικότερο πνευματικό μέσο της εθνικής αυτοσυνειδησίας. Για να συνδράμει στη διδασκαλίας της Ιστορίας εξέδωσε έναν πίνακα που βοηθούσε την εποπτική διδασκαλία της.

• Σε κάθε ευκαιρία υποστήριζε ότι τα σκλαβωμένοι Έλληνες είναι απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων και έχουν χρέος να στραφούν στη μελέτη των αρχαίων συγγραφέων, αν θέλουν να παραμείνουν πιστοί στον εθνισμό τους.

• Ήταν ένθερμος οπαδός της χρήσης της δημοτικής γλώσσας. Για τις ιδέες του αποπειράθηκαν να τον δολοφονήσουν την ώρα που πήγαινε στην Εκκλησία. Στο δικαστήριο ζήτησε να αφήσουν τον θύτη ελεύθερο. «Αυτός ήταν ο Δούκας. Μια ηθική και πνευματική προσωπικότητα απαλλαγμένη από πάθη και εγωισμό, συγχωρητικός ακόμη και για τους εχθρούς του.